Мәхмүт Галәү «Болганчык еллар».

(романнан өзек)
Тышта һава чиста, саф, бераз салкынайта башлаган. Йортларның такта түбәләрен ак бәс сарган, ә салам түбәләр дымланып күперә төшкәннәр. Күктә йолдызлар җемелдәшә.
Йокы аралаш Сафаның аңына ниндидер чит тавыш килеп керде. Уянып китте, шулай да күзен ачмады. Ул үзен әле һаман да Варшаудагы караңгы солдат казармасында агач нарда ятадыр шикелле хис итте. Менә хәзер фельдфебель килеп җитәр дә, сүгенә-сүгенә урыннан торырга кушар; шундук сикереп тормасаң, яңагыңа да салып җибәрер кебек.
Йокы исереклеге белән тарткалашып ята торгач, Сафа баягы тавышны тагын ишетте. Йокысыннан айнып китте. Әллә агач идәнне күсе кимерә, әллә мәче баласы ниндидер каты әйбер тәгәрәтеп уйный иде. Бүлмә тактасы ярыгыннан якты саркып керә иде. Кемнеңдер пышылдап сөйләшкән тавышы ишетелде, нәрсәдер кыштырдап куйды. Сафа урыныннан сикереп торды да, ипләп кенә бүлмә ишеген ачты.
Каплап куйган чүлмәк өстендә кечкенә генә лампа янып тора. Идәндә, киез көрпә өстендә, аякларын сузып, алга таба иелә төшеп, Зөһрә карчык утыра иде.
– Куркып киттем, әби. Әллә карак-мазар кергәнме дип торам, – диде Сафа, ишектән чыгып.
– Мин әле бу, улым, мин.
Карчык башын күтәрмәде.
Сафа аның ни белән шөгыльләнгәнен аңлый алмыйчарак торды.
– Ни эшләп утырасың?
– Әй, улым! Карт кешенең хәле шул инде. Йокым килми. Бер-бер нәрсә тегәр идем дә, күзем күрми. Менә чиртешле уйнап утырам. Чоланга чыгарга туры килде: өйдә уйнасам абыең тиргәнә башлый. Син ачуланма инде миңа, – диде карчык.
Гаепле кеше сыман, төссез күзләре белән Сафага күтәрелеп карады, аның ачуланмавын күргәч, яңадан идәнгә иелде. Ул бер уч шакмакны чәчеп җибәреп, берсен-берсенә чиртеп тидерә дә, аларны яңадан корышып беткән кулына җыя бара, үзе тешсез авызын ача төшеп:
– Тиде!.. Юк, тимәде! Хәрәмләшмә!.. Менә шулай! – дип сөйләнә иде.
Сафа аның шулай авыз эченнән генә сөйләнүен тыңлап торды.
«Әбигә балалар акылы керә башлаган», – дип уйлап куйды һәм бүлмә ишеген ипләп кенә япты да, тагын йокларга ятты. Йокы аралаш әбинең:
– Тиде!.. Юк, тимәде! Менә шулай! – дигән сүзләре ишетелеп торды.
* * *
Зөһрә карчыкның ире Миңлебайны җирләгәненә утыз ел инде. Үзенең яшен ул куян елы, барыс һәм җылкы еллары белән санап, җитмеш яшьләр чамасына китереп чыгара. Ә метрика кәгазе буенча аның яше йөз тирәсендә инде. Шулай да үзе шактый нык әле, акылында да зәгыйфьлек юк. Ул хәленнән килгәнчә тишек-тошык киемнәрне ямый, өйдәгеләрнең барысына да таза бияләй-оеклар җитештереп тора. Аның өчен иң кыены – төн уздыру. Төнлә йоклый алмый интегеп чыкмас өчен, ул әнә шул уенны уйлап тапкан. Вафа белән Патый тыныч ятмавы өчен аны гел ачуланалар. Шуңа күрә карчык чоланга күчә. Җәй һәм яз көннәрендә чоланда өйдәгедән яхшырак, ләкин көзге һәм кышкы озын төннәрдә аның хәле бик кыенлаша иде.
Зөһрә карчык элекке яхшы заманнарны бик әйбәт хәтерли әле. Миңлебае исән чакта ул бөтен йортка үзе хуҗа иде. Ире аны ярата иде. Ире Миңлебайны бөтен тирә-як халкы хөрмәт итә иде. Кешеләр аны туры сүзле, намуслы һәм гадел булганы өчен ярата иде. Ул байлык җыярга омтылмый, үз мәнфәгатен җәмәгать мәнфәгатеннән өстен куймый иде. Улы Салихка да шундый бул дип васыять әйтеп калдырды... Ләкин аның васыяте тормышка ашмады шул.
Салих беркатлы, юаш егет булып үсте. Староста кызына – кырыс холыклы, хәйләкәр Фатыймага өйләнгәч, ул бик тиз хатыны йогынтысына бирелде һәм үлгәнче аның сүзеннән чыга алмады.
Башта каенатасын, аннары ирен җирләгәч, Патый кушаматлы Фатыйма үзенең ике улы белән кызыннан гына түгел, каенанасыннан да берсүзсез буйсынуны таләп итте. Зөһрә карчыкның буйсынмый чарасы калмады. Балалары әниләренә каршы килергә батырчылык итми иде.
Күршеләр Патыйның холкы белән усал теленнән куркалар, гел аның күңелен күрергә тырышалар, кунакка чакырып, аны түргә, остабикә белән янәшә утырталар иде.
Һәрнәрсәнең алдын-артын уйлап эш итә белүче хәйләкәр Әсма остабикә дә Патыйның үзенә яхшы ярдәмче яисә аяусыз дошман булачагын бик тиз абайлап алды. Шуннан соң ул Патыйга яраша, аны күккә чөеп мактый башлады. Аның шикелле үк хәйләкәр Патый да, остабикәнең ниятен сизеп, моңа бик риза булды. Шулай итеп алар, телдән әйтеп сүз беркетми генә, дуслар булып киттеләр, һәм бу хәлгә икесе дә бик канәгать иделәр.
Еллар үтә торды. Таза, яшь Патый картаеп карчыкка әйләнде. Улын өйләндерде, кызын кияүгә бирде. Хәзер инде аны я яучы карчык итеп, я кендекче әби итеп кенә чакыралар. Патый андый эшләрнең берсеннән дә баш тартмый. Аның гадәт-холкы үзгәрмәде, йортта ул бөтенесенә берүзе баш булып килә бирә.
Барыннан да бигрәк киленгә – Вафаның хатынына кыен. Патый аны һәрвакыт кимсетә, кыерсыта, әледән-әле:
– Килен кеше ул эт белән бер, икесенең дә урыны – чүплек башында, – ди.
Беркөнне киленнәре:
– Әнкәй, син үзең дә кайчандыр килен булгансыңдыр ич? Сине дә шулай эткә тиңлиләр идеме? – дигәч, Патый:
– Мин үзем әйбәт идем, – дип кырт кисте.
Киленнең ике баласы һәрвакыт диярлек үз әти-әниләрендә яши. Әллә нидә бер бу йортка кайтсалар, Патый аларга:
– Аяк астында чуалмагыз! Барыгыз, ычкыныгыз моннан! Күземә күренәсе булмагыз! – дип кычкырынып кына тора.
Шуннан соң балалар чыгып китәләр. Вафа белән хатыны балаларын якларга батырчылык итмиләр; Патый күз алдында хәтта балаларын сөяргә дә куркалар иде.
Кайчакларда Патыйларга, балаларын ияртеп, күрше авылдагы кызы да килә. Алар килгәч Патый:
– Бусы кызым баласы, балдан татлы анасы, – дип, оныкларын сөяргә керешә.
Ә Вафа балалары өчен аның икенче мәкале бар:
– Бусы улым баласы, еландай зәһәр анасы, – дип, аларга чиртеп яки чеметеп ала иде.
Патый кызы белән киявен хәзинәсендә булган сые белән сыйлап кунак итә. Улының гаиләсе белән кызы гаиләсенә бөтенләй аерым карый. Бу хакта да аның үз мәкале бар:
– Язгы катык, ярык кашык – улым белән киленемә, көзге катык, көмеш кашык – киявем белән кызыма, – ди.
Шулай да ул Вафаны кече улыннан күбрәк ярата, һәр җирдә аны алга уздырырга, мир эшләренә катнаштырырга тырыша, аны куштан итәргә омтыла.
Патыйның бу тырышлыгы бушка китмәде. Вафаны кунакка ешрак чакыра, җыеннарда аның сүзенә колак сала башладылар. Берәүләр моны Патыйның әшәкелегеннән куркып эшләсә, икенчеләре: «этнең күңеле – бер сөяк» дигән мәкальдән чыгып эш итә иде. Вафа тузга язмаган сүзләр сөйләсә дә, аны бүлдермиләр, аннан көлмиләр иде.
Вафа әле яшь булса да, үзенең киләчәгенә ваемсыз карамый иде. Ул халыкның бабасы Миңлебайга булган хөрмәтенә һәм Патыйның йогынтысына таянып, анасы ярдәменнән мөмкин кадәр күбрәк файдаланырга тырыша.
Патыйның өлкән улы төсе-бите белән генә түгел, холкы белән дә әнисенә охшаган, әтисенең йомшак холыклы булуы аркасында Миңлебайлар нәселенең югалган абруен-атын яңадан кайтарырга исәпли иде ул. Үз кирәген чамалый белә торган һәм хәтта беркадәр кыюлыгы да булган Вафа киләчәктә үзенең икенче Миңлебай булачагына нык ышана иде.
Миңлебайныкылар турында сүз чыкса, һәммә кеше:
– Вафа – коеп куйган Патый инде, ә Сафа – нәкъ Салих абзый – дия иде.
Сафа чыннан да абыйсының капма-каршысы иде. Юаш холыклы бу эчкерсез егеткә үз кирәгеңне генә чамалау, хәйлә дигән нәрсәләр бөтенләй хас түгел иде.
Әгәр дә Сафа бер-бер эшкә бирелсә, чын күңеленнән, озакка бирелә. Абыйсы белән әнисеннән ул мин-минлекле, комсыз булмавы белән дә аерылып тора иде.
– Ходай үзенә яхшы хатын бирсен инде! Патый шикелле берәр явызы туры килсә, бозауга әйләндерер үзен! – диләр күршеләре.
Дөреслек юк түгел иде бу сүздә.