İnsan bəzən öz taleyinin qurbanı olduğunu düşünür. Başına gələn bütün bədbəxtliklərdə zamanı, zəmanəni, hakimiyyəti, qonşunu, düşməni və hətta taleyi günahlandırır. Lakin çox az hallarda dayanıb öz daxilinə baxır və özündən soruşur: Görəsən, bu vəziyyətə düşməyimdə mənim öz cahilliyimin, savadsızlığımın, düşüncəsizliyimin və laqeydliyimin nə qədər payı var?
Əslində, bir millətin ən böyük faciəsi yoxsulluq deyil. Yoxsulluq aradan qaldırıla bilər. Bir ölkənin sərvətləri tükənə bilər, amma xalqın ağlı, elmi və düşüncəsi varsa, o sərvətləri yenidən yarada bilər. Ən böyük faciə isə insanın düşünmək qabiliyyətini itirməsi, biliyə ehtiyac duymaması və öz nadanlığını belə bir üstünlük hesab etməsidir.
Çünki cahillik yalnız insanın bilmədikləri deyil. Cahillik həm də bilmədiyini qəbul etməmək, öyrənmək istəməmək, həqiqətdən qaçmaq və öz yanlışlarını başqalarına həqiqət kimi qəbul etdirmək cəhdidir.
Bir cəmiyyət elmdən, təhsildən, mədəniyyətdən və sağlam düşüncədən uzaq düşdükcə öz gələcəyini başqalarının əlinə verir. Belə bir cəmiyyət nə öz haqqını tələb edə bilir, nə də öz ləyaqətini qoruya bilir. Çünki haqqı qorumaq üçün təkcə cəsarət kifayət etmir. Ağıl, bilik, dünyagörüşü və hadisələrin mahiyyətini anlamaq bacarığı da lazımdır.
Vahidin «Azacıq elmimiz olsaydı, əgər əsrə görə» misrası məhz bu acı həqiqəti üzə çıxarır. Zaman dəyişir, dünya inkişaf edir, elmi kəşflər insan həyatını yenidən formalaşdırır. Lakin insan öz düşüncəsini yeniləmirsə, dünənin qəlibləri ilə bu günün dünyasında yaşamağa çalışırsa, gec-tez zamanın gerisində qalır. Zamanın gerisində qalan isə başqalarının qərarlarından asılı vəziyyətə düşür.
Burada söhbət yalnız məktəb bitirməkdən, diplom əldə etməkdən getmir. Elm həm də düşünmək, müqayisə etmək, sorğulamaq, həqiqəti yalandan ayırmaq və hadisələrə müstəqil münasibət bildirmək bacarığıdır. Diplomlu cahil də ola bilər, lakin həqiqətən düşünən insan öyrənməyin heç vaxt bitmədiyini dərk edir.
İnsan öz ağlını başqasına təslim etdiyi gündən etibarən azadlığının bir hissəsini də itirir.
Cəmiyyətin zəifliyi yalnız onun maddi imkanlarının azlığı ilə ölçülmür. Bəzən böyük sərvətlərin içində yaşayan xalqlar mənəvi yoxsulluqdan əziyyət çəkirlər. Çünki sərvət insanı zəngin edə bilər, amma onu müdrik edə bilməz. Vəzifə insanı yüksəldə bilər, amma ona ləyaqət qazandırmaz. Pul insanın əlində ola bilər, lakin ağıl və vicdan onun qəlbində yoxdursa, həmin insanın var-dövləti yalnız zahiri bir görüntüdən ibarətdir.
Vahidin üçüncü bəndindəki sərt ifadələr də məhz belə bir mənəvi boşluğa yönəlmişdir. Şair insanın hünərsizliyini, biliksizliyini və özünə məxsus dəyər yarada bilməməsini acı istehza ilə təsvir edir. Onun fikrincə, insanın əsl dəyəri nə sahib olduğu pulla, nə də cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə ölçülür. Əgər insanın ağlı, hünəri, biliyi və mənəvi keyfiyyətləri yoxdursa, zahiri görünüşünün və iddialarının heç bir əhəmiyyəti yoxdur.
Bəlkə də bu qəzəlin ən düşündürücü tərəflərindən biri insanın öz siması ilə üzləşməsi məsələsidir. İnsan özünü başqalarına necə təqdim etmək istəyir və əslində necədir? Özünü nə qədər böyük göstərməyə çalışırsa-çalışsın, onun həqiqi simasını əməlləri, düşüncəsi və davranışları müəyyən edir. Heç bir rəssam insanın daxilindəki çirkinliyi gözəl portretə çevirə bilməz. Çünki insanın ən həqiqi portreti onun xarici görünüşü deyil, mənəvi dünyasıdır.
Bir insanın əsl siması onun danışdığı sözlərdə deyil, etdiyi əməllərdə görünür. O, zəifə necə davranır, güclünün qarşısında necə dayanır, haqqı görəndə susur, yoxsa müdafiə edir? Öz mənfəəti üçün başqasının haqqını tapdalayırmı? Həqiqəti söyləməkdən qorxurmu? Məhz bu suallar insanın daxili portretini yaradır.
Qəzəlin son bəndində isə şairin qəzəbi daha da kəskinləşir. Burada artıq sadəcə cahillik və savadsızlıq deyil, insanın ehtiyac içində ləyaqətini itirməyə məcbur qalması, mənəvi aşınması və çörək uğrunda alçaldıcı münasibətlərə dözməsi təsvir olunur.
Bu misralarda yoxsulluğun özü deyil, yoxsulluğun insanı hansı vəziyyətə salması ilə bağlı acı bir etiraz var. Çünki insanın çörəyə ehtiyacı təbiidir, halal zəhmətlə yaşamaq onun haqqıdır. Lakin bir cəmiyyət elə bir vəziyyətə düşürsə ki, insan öz zəhmətinin qarşılığını ala bilmir, başqasının qarşısında alçalmağa məcbur olur, orada artıq yalnız iqtisadi deyil, həm də ciddi mənəvi və ictimai problem mövcuddur.
Əslində, insanın ən böyük sərvəti onun ləyaqətidir. Pul itirilə bilər, mal-mülk əldən çıxa bilər, vəzifə dəyişə bilər, amma insan öz ləyaqətini itirdikdə daxilən böyük bir məğlubiyyət yaşayır.
Vahidin bu qəzəlindəki sərtlik də məhz həmin məğlubiyyətə qarşı üsyandır.
Ancaq bu əsərin mahiyyətini yalnız bir dövrün insanlarına aid etmək düzgün olmazdı. Çünki cahillik müəyyən bir əsrə, millətə və ya coğrafiyaya məxsus bəla deyil. O, bəşəriyyətin bütün dövrlərində mövcud olmuş və müxtəlif formalarda özünü göstərmişdir.
Bu gün dünya texnologiyanın, süni intellektin, elmin və informasiya vasitələrinin inanılmaz sürətlə inkişaf etdiyi bir mərhələyə qədəm qoyub. İnsan bir neçə saniyə ərzində dünyanın o biri başında baş verən hadisədən xəbər tuta bilir. Lakin qəribədir ki, informasiya bolluğu həmişə düşüncə zənginliyi yaratmır. Bəzən insan nə qədər çox məlumat əldə edirsə, həqiqəti anlamaq əvəzinə, bir o qədər çox yanlışlığa inanır.
Çünki məlumat başqa şeydir, bilik başqa, müdriklik isə tamam başqa.
Məlumat insanın yaddaşını doldurur, bilik onun düşüncəsini inkişaf etdirir, müdriklik isə ona necə yaşamağı öyrədir.
Bu gün də cəmiyyətlərin ən böyük problemlərindən biri özünü bilikli hesab edən, lakin düşünməkdən qaçan insanların çoxluğudur. Belə insanlar başqalarının fikirlərini təkrarlayır, başqalarının uğurlarını özlərinə nümunə götürmək əvəzinə, onların uğuruna düşmən kəsilir, zəhmətlə yüksələnləri alçaltmağa çalışırlar.
Halbuki inkişaf etmiş cəmiyyətin əsas xüsusiyyəti bir-birinin ayağından çəkmək deyil, bir-birinin yüksəlməsinə şərait yaratmaqdır.
İnsan başqasının uğuruna sevinməyi bacarmalıdır. Çünki başqasının yüksəlişi sənin alçalmağın demək deyil. Başqasının biliyi sənin cahilliyinin hökmü deyil, öyrənmək üçün bir fürsətdir. Başqasının nailiyyəti sənə düşmənçilik üçün deyil, öz üzərində işləmək üçün səbəb olmalıdır.
Bir xalqın gələcəyini onun bu gün nə qədər pul qazandığı deyil, sabah üçün nə qədər düşünən, yaradan, araşdıran və məsuliyyət daşıyan insan yetişdirdiyi müəyyən edir.
Mənə görə, Vahidin bu qəzəlindən çıxan ən böyük nəticə budur: insan öz taleyini dəyişmək istəyirsə, əvvəlcə düşüncəsini dəyişməlidir. Cəmiyyət öz gələcəyini qurmaq istəyirsə, əvvəlcə elmi, təhsili, ədaləti və mənəvi dəyərləri həyatının təməl daşına çevirməlidir.
Çünki cahilliyin hökm sürdüyü yerdə ədalət zəifləyir, ədalətin zəiflədiyi yerdə ləyaqət tapdalanır, ləyaqətin tapdalandığı yerdə isə insan öz azadlığını itirməyə başlayır.
*Əsl azadlıq insanın hər istədiyini edə bilməsi deyil, nə üçün yaşadığını, nəyi müdafiə etdiyini və hansı həqiqətə xidmət etdiyini dərk etməsidir.*
Və ən acı həqiqət budur: insanı həmişə düşmənləri məğlub etmir. Bəzən onu öz cahilliyi, öz laqeydliyi, öz qorxaqlığı və öz susqunluğu məğlub edir.
Ona görə də bir cəmiyyətin dirçəlişi böyük şüarlarla deyil, düşünən insanların yetişməsi ilə başlayır. Bir millətin başını dik tutması üçün ilk növbədə onun ağlı, elmi, vicdanı və ləyaqəti dik olmalıdır.
*Çünki elmsiz insan başqasının ağlına möhtac qalar, düşüncəsiz cəmiyyət başqasının iradəsinə tabe olar, ləyaqətsiz insan isə öz varlığının dəyərini belə qoruya bilməz.*
________________________________________
PS:. *«Cahillik insanın yalnız gözünü deyil, gələcəyini də kor edir. Elmsizlik insanı yalnız yoxsullaşdırmır, onu başqasından asılı vəziyyətə salır. Ən böyük faciə isə insanın öz alçalmasını taleyin hökmü hesab edib, bu vəziyyətdən çıxmaq üçün düşünməyə belə cəhd göstərməməsidir».*
*Hörmətlə Zaur Dərviş *
https://youtu.be/TN0EMe2Hzbg?si=PS5kFdds16ZjlXg4
Нет комментариев