Свернуть поиск
Дополнительная колонка
Правая колонка
1888 йил — Бухоро ўлкаси тарихида янги саҳифа очилган йил
Когон — Ўзбекистоннинг Бухоро вилоятида жойлашган шаҳар бўлиб, унинг тарихи темирйўл қурилиши ва Марказий Осиёнинг Россия империяси билан савдо алоқалари ривожланиши билан чамбарчас боғлиқ. XIX аср охирида ҳозирги шаҳар ҳудудида темирйўл бекати атрофида аҳоли манзилгоҳи вужудга келди. У Янги Бухоро деб номланди. Бу воқеа минтақа тарихида муҳим ўрин тутди.
Темирйўл ва Бухоро амирининг қарори
Закаспий темирйўлини қуриш 1879 йилда бошланган. 1888 йилда темирйўл тармоғи Бухоро ҳудудига етиб келиб, Самарқанд томон давом эттирилган. Бироқ поездлар қадимий Бухоро шаҳрининг бевосита марказига кирмаган.
Ўша даврда Бухоро амирликнинг пойтахти бўлиб, алоҳида сиёсий мақомга эга эди. Тарихий манбаларда келтирилган кенг тарқалган маълумотларга кўра, амир темирйўлнинг қадимий шаҳар марказига яқинлашишига қарши бўлган. Шу сабабли темирйўл бекати эски Бухородан ташқарида, турли манбаларда тахминан 12–16 километр деб кўрсатилган масофада қурилган.
Бу қарор ҳудуднинг кейинги тақдирига катта таъсир кўрсатди. Темирйўл бекати атрофида ишчилар, хизматчилар, савдогарлар ва Россия маъмурияти вакиллари истиқомат қила бошлади. Аста-секин янги аҳоли манзилгоҳи шаклланди.
1888 йил — Янги Бухоронинг вужудга келиши
Шаҳарнинг ташкил топган аниқ санаси борасида тарихий манбаларда турли маълумотлар учрайди. Айрим нашрларда бекат қурилиши 1887 йилга тааллуқли деб кўрсатилса, бошқаларида темирйўлнинг Бухоро ҳудудига илк бор етиб келган санаси сифатида 1888 йил 26 февраль қайд этилади. Олий иқтисодиёт мактаби тадқиқотида эса 1888 йил 15 май Янги Бухоро бекати очилган ва шаҳар тарихи бошланган сана сифатида келтирилган.
Эҳтимол, бу саналар ягона жараённинг турли босқичларини — темирйўл инфратузилмасининг қурилиши, биринчи поезднинг келиши ва бекатнинг расмий очилишини ифодалайди.
Дастлаб аҳоли манзилгоҳи темирйўл бекати атрофида шаклланди. Йўловчилар ва юкларни ташиш, шунингдек, ҳудудда савдо-сотиқнинг кенгайиши туфайли унинг аҳамияти тез ортиб борди.
Темирйўл қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари, жумладан, пахтани ташиш учун янги имкониятлар яратди. Транспорт алоқаларининг ривожланиши минтақа иқтисодий ҳаётига ҳам ўз таъсирини кўрсатди.
Янги маъмурий ва савдо маркази
Янги Бухорода Россия империясининг Бухоро амири ҳузуридаги вакили жойлашди. 1892 йилда бу ерда Сиёсий агентлик қароргоҳи қурилди. Натижада аҳоли манзилгоҳининг маъмурий аҳамияти янада ошди.
Янги Бухоро ўзининг меъморчилиги ва шаҳарсозлик қиёфаси билан қадимий Бухородан фарқ қиларди. Бу ерда Европа услубидаги бинолар барпо этилди, меҳмонхоналар, карвонсаройлар, савдо муассасалари ва бошқа инфратузилма объектлари ишлай бошлади. Манбаларда «Европа», «Франция» ва «Янги Бухоро» меҳмонхоналари тилга олинади.
Янги аҳоли манзилгоҳи билан қадимий шаҳар ўртасида доимий қатнов йўлга қўйилди. Йўловчилар, савдогарлар ва амалдорлар икки манзил ўртасида от-араваларда ҳаракатланишган.
Аста-секин Янги Бухоро минтақанинг иқтисодий ва маъмурий ҳаётида муҳим ўрин эгаллай бошлади. Бу ерда Россия маъмурияти хизматчилари, савдогарлар, ҳарбийлар ва маҳаллий аҳолининг турли вакиллари яшаган.
Бироқ XIX аср охиридаги аҳоли сони ҳақида тарихий нашрларда турлича маълумотлар келтирилади. Шу боис аниқ рақамларни бирламчи рўйхатга олиш ҳужжатлари ва архив манбалари билан солиштириб ўрганиш лозим.
Бухоро амирининг саройи
Когоннинг энг машҳур тарихий обидаларидан бири — амир Саййид Абдулаҳадхон саройидир. Қатор манбаларда уни қуриш ҳақидаги қарор 1895 йилда қабул қилингани қайд этилади.
Сарой темирйўл посёлкаси ривожланган даврда маҳаллий тарихий анъаналар ва янги меъморий таъсирлар уйғунлигини намоён этувчи иншоотлардан бирига айланди. Айрим адабиётларда унинг лойиҳаси меъмор Бенуа номи билан боғланади.
Амирнинг нима сабабдан айнан Янги Бухорода сарой қурдиргани ҳақида турли қарашлар мавжуд. Улар орасида ривожланаётган маъмурий марказда ўз қароргоҳига эга бўлиш ва юқори мартабали меҳмонларни қабул қилиш истаги ҳақидаги фикрлар бор. Айрим нашрларда сарой тарихи Россия императори Николай IIнинг ташрифи билан ҳам боғланади. Бироқ бу маълумотларга эҳтиёткорлик билан ёндашиш ва уларни архив ҳужжатлари асосида қўшимча текшириш зарур.
XX аср бошларида амир маблағлари иштирокида Бухоро билан Янги Бухоро ўртасида тор изли темирйўл қурилди. Бу ҳам минтақа тараққиётида транспорт алоқалари қанчалик муҳим ўрин тутганини кўрсатади.
Янги Бухородан Когонгача
XX асрда шаҳар темирйўл, саноат ва маъмурий марказ сифатида ривожланишда давом этди. 1922 йилда темирйўл бекати «Бухоро-I» деб номланди. Бухоро шаҳрининг ўзида жойлашган бекат эса «Бухоро-II» номи билан танилди.
1929 йилда Янги Бухорога шаҳар мақоми берилди. 1935 йилда эса шаҳар Когон деб қайта номланди.
Ўтган ўн йилликлар давомида Когон кичик темирйўл посёлкасидан Бухоро вилоятининг замонавий шаҳарларидан бирига айланди. Темирйўл унинг вужудга келишида ҳал қилувчи аҳамият касб этган бўлса, кейинчалик саноат, савдо ва шаҳар инфратузилмасининг ривожланиши унинг тараққиётини белгилаб берди.
Бугун Когон нафақат муҳим транспорт тугуни, балки Бухоро ўлкасининг тарихий меросига дахлдор шаҳар ҳамдир. Унинг ўтмиши XIX аср охирида темирйўл қурилиши Марказий Осиёда янги шаҳарларнинг шаклланишига қандай таъсир кўрсатганини, савдо йўналишларини ўзгартирганини ва янги иқтисодий ҳамда ижтимоий марказларни вужудга келтирганини эслатиб туради.
Сақланиши лозим бўлган тарих
Когон тарихи — қадимий Бухоро маданияти билан ўз даврининг янги техник имкониятлари ўзаро таъсирлашган жараён тарихидир. Марказий Осиёнинг энг қадимий маданий марказларидан бири яқинида темирйўл туфайли янги шаҳар пайдо бўлди.
Архив ҳужжатлари, эски хариталар, фотосуратлар ва замондошларнинг ёзма хотираларини ўрганиш орқали Янги Бухоронинг ташкил топиш шароитларини аниқроқ тиклаш, саналарга ойдинлик киритиш ва шаҳар тараққиётига ҳисса қўшган инсонлар хотирасини сақлаш мумкин.
Ҳар бир шаҳар тарихи кўплаб воқеалар, қарорлар ва инсон тақдирларидан таркиб топади. Когон — инфратузилмага оид битта муҳим қарор бутун бир минтақа тараққиётига қандай таъсир кўрсатиши мумкинлигининг яққол мисолидир.
Мақола муаллифи — Насим Муинов

Присоединяйтесь — мы покажем вам много интересного
Присоединяйтесь к ОК, чтобы подписаться на группу и комментировать публикации.
Нет комментариев